پنج‌شنبه, 2 بهمن 1399
  • ساعت : ۱۲:۲۸:۵۸
  • تاريخ :
     ۱۳۹۹/۱۰/۰۹ 
  • کد خبر : ۶۸۹۴
زیر گنبد تاریخ
قدم زدن در کوچه پس کوچه های اصفهان از میدان نقش جهان تا غرفه های پل خواجو تصویر آشنای هر ایرانی از اصفهان است.

اخیرا موزه عصارخانه شاهی با توجه به شیوع کرونا و ضرورت برگزار نکردن جلسات و کارگاه های آموزشی، وبینار تخصصی با موضوع زیارت و فرهنگ عامه مردم ایران با سخنرانی پیمان اسحاقی برگزار کرد. شرکت کنندگان در این وبینار متوجه شدند که اصفهان تصاویر ناب و دیده نشده ای هم دارد که آن را می توان زیر گنبد امامزاده های این شهر یافت. امامزاده هایی که فارغ از ارزش های معنوی و مذهبی، هر یک جواهری کم یاب از معماری و تاریخ و آداب و رسوم یک مردم دیرپا هستند.

نان و ماست و افسانه

بر اساس اسناد تاریخی، امامزاده «درب امام» یکی از قدیمی ترین و در عین حال معتبرترین امامزاده اصفهان از نظر شجره نامه مذهبی است. این بنای کهنسال که تا سال 1312خورشیدی در میان قبرستان باستانی چملان واقع شده بود مدفن دو تن از نوادگان امام معصوم است. مزار ابراهیم بطحانی و سید ابوالحسن زین العابدین علی اگرچه در کنار هم واقع شده اما سه قرن با یکدیگر تفاوت زمانی دارد. و این درحالی است که اهالی اصفهان تصور می کنند این دوتن با هم برادر بوده اند. برادرانی که هنگام فرار از دست سربازان خلیفه عباسی وقتی مشغول صرف نان و ماست بوده اند به شهادت رسیده اند. و برای همین هم هست که نذری ویژه این مکان شده نان و ماست چکیده که انصافاً طعم خوبی هم دارد. اما یکی از نکات مهم ناگفته این امامزاده احتمال وجود مزاری منتسب به شاه طهماسب صفوی است که احتمال داده می شود جسدش پس از نجات از دست یاغیان ازبک در مشهد در این امامزاده به صورت امانت دفن شده باشد. سردابه وسیعی که زیر امامزاده قرار دارد آبستن این افسانه جذاب و با اهمیت است.

زیباترین امامزاده ایران

تنها چند خیابان آن طرف تر در محله تاریخی خوشینان زیباترین امامزاده اصفهان و چه بسا ایران قرار دارد. امامزاده اسماعیل با آن سقف مقرنس و طلاکاری شده یکی از زیباترین تصاویر اصفهان در قاب تاریخ است. قدمت امامزاده مدفون در این مکان به قرون ابتدایی اسلامی باز می گردد. آنقدر قدیمی که گفته می شود دومین مسجد جامع تاریخ اصفهان در این محل در قرن دوم هجری بنا شده است. این مکان بخشی از شهر یهودیه بوده که پیش از اسلام گستردگی زیادی داشته. وجود قبر یکی از بزرگان این قوم به نام شعیای نبی در کنار امامزاده اسماعیل یادمانی از آن شهر کهنسال است. اهمیت مذهبی امامزاده اسماعیل که نسبش به امام حسن(ع) می رسد در طول تاریخ معتقدان زیادی را برای دفن در این مکان تشویق کرده است. جمله ای که روی سنگ قبر یکی از آن ها هک شده بسیار جالب است:«... زینت نسا بیگم بنت...شاه اسماعیل». این قبر متعلق به دختر ابوتراب ملقب به شاه اسماعیل سوم، آخرین شاه غیررسمی صفویه است که کریمخان زند در ابتدا خود را وکیل او می دانست.

دختر امیر کبیر کجا اصفهان کجا؟

اسم صفوی بی درنگ میدان نقش جهان را به یادها می آورد. اما کمتر کسی می داند که در بافت قدیمی پشت میدان در سمت جنوب، یکی از مهمترین امامزاده های شهر از نظر تاریخی و قدمت نشسته است. امامزاده احمد که از خویشان امام باقر(ع) بوده در مکانی دفن شده که در گذشته های دور یک قبرستان بزرگ و تاریخی به نام بکتاش قرار داشته است. این قبرستان به دستور شاه عباس به دلیل مجاورت با محدوده دولتخانه صفوی تخریب شد و یک امامزاده از آن باقی ماند و دو مقبره مهجور از باباهای اصفهان یعنی بابا بدلا و بابا شیرکه امروزه در محله حسن آباد قرار دارند. بنای امامزاده احمد از دوره سلجوقی باقی مانده ولی اکثر تزئیناتش متعلق به عصر شاه سلطان حسین صفوی است. این امامزاده که رنگ آبی در نمای حیاط و ساختمانش جلوه غالب را دارد میزبان مزار دختر یکی از کارگزاران قجری است که در تاریخ ما نام بلندی دارد. همدم السلطنه دختر امیر کبیر و زن ظل السلطان در مقبره ای سلطنتی در ضلع شمالی صحن امامزاده دفن شده است. ظل السطان به دلیل علاقه ای که به این امامزاده داشته مقبره خانوادگی خود را در آن ساخته و همسر و دخترش در آن دفن شده اند. شگفت آور است که گچبری ها و نقاشی های زیبای این مقبره بناهایی را نشان می دهد که در گذر زمان به دست همین ظل السطان در اصفهان تخریب شده اند.

یک امامزاده، یک گذر تاریخی

از میدان نقش جهان تا میدان عتیق و امامزاده هارون ولایت یک بازار پر از غوغای زندگی و تاریخ قرار گرفته است. امامزاده هارون ولایت در ضلع جنوبی میدان عتیق مکان پر رمز و رازی است. از علت قرار گیری یک امامزاده در همسایگی دولتخانه متعصب اهل سنت سلجوقی گرفته تا ماهیت مجموعه مسجد علی و مدرسه ملاحسن و احتمال قرار داشتن مدرسه مشهور نظامیه در این مکان، گذر تاریخی هارونیه را ارزشمند می کند. در کاشی کاری های امامزاده هارونیه می توان نشانه های عصر شاه اسماعیل صفوی را جستجو کرد. نشانه هایی که در هیچ یک از بناهای اصفهان وجود ندارد. میدان عتیق و هارونیه پیش از پایتخت شدن اصفهان در عصر شاه عباس توسط شاه اسماعیل بنیان گذار دولت شیعه مذهب صفوی اهمیت زیادی می یابد و احتمالا به یکی از ارکان مشروعیت زای این دولت در اصفهان بدل می شود. هارونیه یک شیر سنگی، مجموعه ای نفیس از نقاشی های قهوه خانه ای و انبوهی داستان و روایت عامیانه درباره تاریخچه مذهبی اش دارد که اسم آنرا برای هر اصفهانی آشنا ساخته است.

پایین دروازه و امامزاده‌اش

برج و باروی اطراف شهر اصفهان در بسیاری از محله های اسامی مخصوصی به کوچه ها و میدان ها داده است. مثلا در شمالی ترین زمین های اطراف شهر قدیم اصفهان، محله ای به نام پایین دروازه وجود دارد که امروزه بخش هایی از عسکریه و خیابان کمال را شامل می شود. اینجا در قدیم بیرون از دروازه طوقچی که شمالی ترین دروازه شهر بوده واقع می شده است. در آن روزگار قبرستانی به نام شاه میر حمزه در این نقطه واقع بوده که امامزاده فعلی باقیمانده ای از آن است. قبرستان در سال 1333 خورشیدی از بین رفت و امامزاده کنونی هم بسیاری از اجزای خودش را طول زمان از دست داده است. نه معماری چشمگیری دارد و نه تاریخ دندان گیر. اما وجود این امامزاده و قبرستانی که نیست در پیوند با محله باستانی جوباره در غالب محله پایین دروازه نشان از رونق این مکان در قدیم دارد. یکی از 9 شیر سنگی تاریخی اصفهان هم در صحن کوچک امامزاده قرار دارد که شای  قدمتش به عصر صفوی برسد. وجود یک مقبره باستانی به نام خواجه سعید یا خواجه سعد در نزدیکی این امامزاده استاد همایی را برآن داشته که تصور کند: «گاهی به ذهن بنده خلجان کرده که نکند همین جا مقبره خواجه نظام الملک باشد که به اشتباه دل بیتی(دارالبطیخ) را نشان می دهند». چون خواجه نظام الملک به وسیله فدائیان اسماعیلی به قتل رسیده معمولا از واژه خواجه سعید برای نامیدن وی استفاده می شده است.  

مهرداد موسوی خوانساری، روزنامه نگار

امتیاز :  ۵.۰۰ |  مجموع :  ۱

برچسب ها

    5.7.3.0
    V5.7.3.0