• ساعت : ۱۳:۴۸:۵۶
  • تاريخ :
     ۱۴۰۰/۰۷/۰۳ 
  • کد خبر : ۱۱۴۶۵
كاربرد اسطوره در پرده های خیالی نگاری
رئیس سازمان فرهنگی اجتماعی ورزشی شهرداری اصفهان در نشست اسطوره و کاربرد که در عمارت تاریخی سعدی برگزار شد، گفت: جامعه ای که اسطوره های خود را فراموش کند، به اسطوره های دیگران دلخوش می کند و این اتفاق موجب می شود که فرزندان این جامعه نسلی بی پناه و آسیب پذیر شوند.

محمد عیدی با بیان اینکه در قرن عجیبی زندگی می کنیم که آغازش با کووید یک شروع شد و پایانش را با کووید 19 سپری می کنیم، به کاربرد اسطوره در پرده های خیالی نگاری پرداخت.
وی افزود: مجموعه فرهنگی عاشورایی دارای آیین های بسیار گسترده ای است که بخشی از آن ها در ایام محرم و صفر برگزار می شود و بخشی از آن ها در طول سال جریان دارد و فرآیند تاثیرگذاری بر روی مخاطب با توجه به درون نمای مذهبی جامعه ایرانی را همچنان در پی دارد.
وی با بیان اینکه در حوزه انسان شناسی شهری، در مبحثی به نام بوم شناسی سمبلیک شهری، انگشت تاکید بر روی این موضوعات می گذرد، بیان داشت: شما می دانید که سقاخانه ها در شهر در کنار تکایا و حسینیه ها وظیفه داشتند روایت عاشورایی همچنان در شهر ادامه داشته باشد و متوقف به زمان و مکان نباشد و اتفاقا یکی از ویژگی پدیده های اسطوره ای، بی زمانی و بی مکانی آن پدیده هاست.
وی با بیان اینکه ارکان سه گانه پرده های نگاری خیالی شامل روایت، نقاشی دراماتیک و نقال است، یادآور شد: هنر پرده نگاری یا خیالی نگاری یا به قول بهروز غریب پور صورت خوانی، یک هنر به اصطلاح فقیر اما نمایشی بسیار غنی است که بر محور کنش ساده و بی پیرایه اما کامل و پیچیده نقاد با ایجاد صحنه های گفتاری و دکورهای زبانی که به وجود می آورد، شکل می گیرد.
عیدی به تعبیر خانم گله داران از این هنر با عنوان « نقش نقال و نقل نقاش» اشاره کرد و بیان داشت: نقل نقال و نقل نقاش در کنار عناصر اجرایی، تصویر و ایجاد فضاهای چند ساحتی موجب تاثیرگذاری بیشتر بر مخاطب شده و انتقال معنا را تسهیل کند.

*تقویت هویت ملی از طریق نقالی
رئیس سازمان فرهنگی اجتماعی ورزشی شهرداری اصفهان با بیان اینکه این هنر وظیفه تحکیم هویت ایرانی و اسلامی ما را در خلال قرون به خوبی انجام داد، تاکید کرد: زبان در پرده های خیالی نگاری، فارسی است که یکی از ارکان هویتی ما تلقی می شود و توسط سخنوران کارآزموده و ماهر که به صورت سنتی این هنر را می آموخته و احاطه کاملی بر ادبیات فارسی، چه منثور و چه منظوم داشته اند، در لایه های گوناگون جامعه تسری می یافت و نهادینه می شد.
وی افزود: انتباه بر چارچوب جغرافیای ما که همان ایران فرهنگی باشد، در این خیالی نگاری ها بسیار مورد توجه قرار گرفته، به عبارتی این ها حافظان هویت ایرانی اسلامی بودند که جامعه را نسبت به این مولفه ها انتباه داده و آگاه و متوجه می کردند.
عیدی بیان داشت: مفهوم پرده های خیالی نگاری اولین بار توسط استاد حسین قوللرآقاسی به کار رفته و عبارت جالبی نیز دارد که می گوید:« سر ما خیال ماست، آنجا که خیال ما با راه بیاید، آنچه را که می خوانیم و می شنویم را، اگر بوم و رنگ نباشد، نقش و نگارشش را در ذهنمان تصویر می کشد.»
وی اظهار کرد: یکی از ویژگی های پرده های خیالی نگاری، آیینه تمام نمای خوب و بد مردمی است که در طول تاریخ زندگی می کرده اند، چرا که برخاسته از بستر جامعه و حتی پاسخگوی نیاز فرهنگی جامعه بوده و اعتقادم بر این است، نقالان بار فرهنگی جامعه خودشان را به خوبی به دوش کشیده اند، چیزی که امروزه متاسفانه کمیت ما لنگ است.
رئیس سازمان فرهنگی اجتماعی ورزشی شهرداری اصفهان با اشاره به رویکرد تاریخی به پرده خوانی بیان داشت: افزون بر هزار سال این هنر تداوم داشته و نمی توان مبدایی برای آن مشخص کرد اما بر مبنای اسنادی که به دست ما رسیده، در ایران و جغرافیای فرهنگی آن و در هنر مانوی، شکلی از پرده خوانی را داریم، می دانید که مانی یک دین تلفیقی از آیین های زرتشتی، بودایی، میتراییسم و مسیحی را آورد و اعتقادش بر این بود هنر تصویر می تواند انتقال آموزه ها را بهتر انجام بدهد و به درستی چنین اعتقادی داشت زیرا گستره وسیعی از مخاطبان را تحت آموزه خود در دوره کوتاهی داشت.
عیدی ادامه داد: در هندوستان نیز هنر پرده خوانی را داریم که اتفاقا در قالب ابعاد، کارکرد و موضوع شباهت هایی هم با ایران دارد، ضمن اینکه آیین های نمایشی و تئاتر در هندوستان ریشه دینی دارد، در یونان تئاتر در مقابل خدایان قرار می گیرد اما در هندوستان مخلوق خدایان بوده است، یعنی تئاتر را خلق کرده اند که بندگان با آن ها سخن بگویند و سخن بندگان را بشنوند.
وی با بیان اینکه ایرانی ها دین اسلام را پذیرفتند اما شوویسنیم عربی را نمی خواستند بپذیرند، گفت: سلطه حکومت اموی، تحقیر عناصر ایرانی بود و مستند این گفته کتاب تاریخ تشیع نوشته دکتر رسول جعفریان است.
وی تصریح کرد کرد: ایرانی ها می خواستند اسلام را داشته باشند ولی ایرانی بمانند و شاهنامه فردوسی حاصل این اتفاق است، این وضعیت بعدها در زمان غزنویان، سلجوقیان و خوارزمشاهیان نیز ادامه پیدا کرد و عناصر متخالف بسیاری داریم که حکومتگر هستند اما در زمان سلسله صفوی، دولت ملی تشکیل می شود زیرا ایرانی ها آن ها را فرزند ایران می دانستند.
عیدی با بیان اینکه از زمان صفویه ما هم ملت سازی می کنیم و هم به لحاظ مذهبی خودمان را هویت سازی می کنیم، یادآور شد: در این مقطع از یک طرف حکومث عثمانی را داریم که فزونت خواه است و خود را خلیفه اسلامی می داند و از طرفی فشار ازبک ها را داریم و در این زمان مذهب شیعه اثنی عشری، به عنوان مذهب رسمی ایران معرفی می شود.
به گفته وی، پرده خوانی که در زمان آل بویه شروع شده و رگه هایی از مذهب شیعی در درون لایه های اجتماعی رشد کرده بود، در زمان صفویه خود را بروز و ظهور می دهد.
رئیس سازمان فرهنگی اجتماعی ورزشی شهرداری اصفهان افزود: در این زمان، یکی از عناصر مهم پرده خوانی و شکل گیری خیالی نگاری ها یعنی محتوای داستان به وجود می آید و ادبیاتش شکل می گیرد؛ شخصیتی مانند ملاحسین واعظ کاشفی کتاب روضه الشهدا را می نویسد و فارغ از اینکه چقدر این داستان ها سندیت دارد، به عنوان یک دراماتوژ بسیار قوی عمل کند، یعنی اینکه چگونه داستان به گونه ای بیان می شود که مخاطب را تحت تاثیر قرار بدهد؛ بحث می کند.
عیدی اسطوره، فرهنگ عامه(فولکلور) را عناصر قوام بخش جامعه دانست و گفت: بسیاری از باورهای عامیانه ما خاستگاه های اسطوره ای دارند و قاطبه آیین هایی که در بدنه جامعه شکل می گیرد، کلید آن آنرا باید در فرم اندیشه اسطوره ای جستجو کنیم که خوشبختانه در این زمانه این مباحث رشد یافته و به آن توجه شده است.
این کارشناس فرهنگی تاکید کرد: جامعه ای که اسطوره های خود را فراموش کند، به اسطوره های دیگران دلخوش می کند و این اتفاق موجب می شود که فرزندان این جامعه نسلی بی پناه و آسیب پذیری شوند، متاسفانه در جامعه امروزی چنین وضعیتی داریم، در فیلم های انیمیشن کارتونی که کودکان ما تماشا می کنند، از اسطوره های یونانی و بریتانیایی استفاده می شود مانند قنطورس(نیم اسب و نیم انسان)، پیگاسوس(اسب بالدار)، مینوتور(نیم تنه انسان و گاو) یا پری دریایی که ریشه در فولکلور بریتانیا دارد و  یا عروسکی مانند باربی که به کمک رسانه تبدیل به یک اسطوره می شود تا آنجا که مولفه های زیبایی شناختی را تغییر می دهد و حتی روی فیزیک انسان تاثیر می گذارد. اما به همان اندازه به جای رستم از هرکول، به جای چشم اسفندیار از پاشنه آشیل یا به جای رستم زاد از سزارین استفاده می کنیم و هیچ توجهی هم نداریم که این ها می توانند الگوی اسطوره جامعه ای باشند که متناسب با ضرورت زیست بومی این جامعه شکل گرفته اند.
وی با بیان اینکه اگر بخواهیم اسطوره را تعریف کنیم، می توان از نگاه تاریخی یا مردم شناسی یا جامعه شناسی یا از زاویه روانکاوانه به آن پرداخت، گفت: اسطوره یک واقعیت ذهنی فربه شده ای است که تبدیل به یک امر مقدس شده و قابلیت تکثیر و تکرار دارد که دکتر مهوش واحد دوست در کتاب رویکرد علمی به اسطوره شناسی به آن اشاره دارد و دکتر بهمن نامور مطلق نیز در کتاب اسطوره شناسی تعریف «هر نمادی که دارای روایت شد، به اسطوره تبدیل می شود» را ارائه می کند.
به گفته عیدی، اسطوره با افسانه متفاوت است زیرا اسطوره یک واقعیت ذهنی باورمند شده اما افسانه داستان غیر واقعی است، مانند کتاب کلیله و دمنه و بیشتر جنبه تربیتی دارد.

*رابطه فرهنگ عامه با اسطوره
وی ادامه داد: فرهنگ عامه که نسبت بسیار زیادی با اسطوره دارد، شامل دانستنی ها، باورها، رفتارها و حتی فضاهای کالبدی هست که حاصل تجربه مردم است و چندان کاری به منطق و علم ندارد و تا زمانی که کارکرد دارد، از آن ها استفاده می شود، با یک قید که هم تفکر اسطوره ای و هم تفکر فولکلور، ساختار تجزیه و ترکیبش با ساختار ذهن منطقی متفاوت است و افرادی که اهل این نوع مطالعات هستند، کتاب «کارکردهای ذهن در جوامع عقب مانده» اثر برول را مطالعه کنند.
وی بیان داشت: اگر با تاسی از مدل بهروز غریب پور، مثلثی را فرض کنیم که یک ضلع روایت و داستان، یک ضلع نقاشی دراماتیک و یک ضلع نقال است، به قول آقای غریب پور با یک هنر مقدس در تمام ابعاد مواجه هستیم از این حیث که معتقدیم فرآیند پرده خیالی نگاری از داستان تا نقالی و پرده خوانی تبدیل به مولفه های اسطوره شناختی شده است.
به گفته عیدی، ضلع داستان پرده های خیالی نگاری یا حماسی یا ملی بوده که منبع آن بیشتر شاهنامه بوده و منبع حماسی مذهبی نیز قرآن، روایات، کتاب روضه الشهدا و دیگر منابع است.
این کارشناس فرهنگی تاکید کرد: پرده های خیالی نگاری مذهبی باید حول محور شخصیت های مذهبی و دینی باشد و حدود مقدس را رعایت کند، اما نکته اینجاست که این هم از ادبیات اسطوره ای ما مایه گرفته است، یعنی با توجه به ضرورت های زیستی زیست بوم ایران و در خلال ادوار تاریخی، گویی شخصیت ایرانی در این پرده ها نشسته و پاسخگوی نیاز فرهنگی جامعه است و به همین دلیل کارکردهای خود را همچنان حفظ کرده است.
وی با طرح این سوال که چرا ساختار داستان اسطوره ای است، یادآور شد: محتوای داستان های نقالی در ساختارهای اسطوره ای تنظیم شده اولاً روایت قصه در قصه است؛ یعنی بر خلاف سنت ارسطویی، قصه های تبعی و فرعی مقوّم قصه اصلی است، ثانیاً قصه مرکب است، یعنی گاه نقال از قول خودش قصه می گوید و گاه از زبان کاراکترهای روی پرده صحبت می کند و اتفاقا این دو ویژگی موجب شده محتوای داستان پرده های خیالی نگاری، فرم اسطوره ای به خود بگیرد و قابلیت بیان اسطوره ای داشته باشد.
عیدی درباره نقاشی دراماتیک نیز گفت: وقتی محتوای داستان ساختار اسطوره ای به خود می گیرد، طبیعتا نقاش هم تابعی از این وضعیت است، پرده های خیالی نگاری درون مایه مقدس داشته و بسیار مورد توجه است و مشخصه نقاش هم این است که باید مخلص باشد و حس و حال دینی داشته باشد، حتی در پرده خیالی نگاری ملی نیز این حال دینی تاثیر گذاشته و خیال مرز زمان و مکان را می شکافد و از بین می برد.
به گفته وی، در پرده خوانی باید به موضوع عینیت بخشی به قهرمانان تاریخی یا حماسی در ساختار اسطوره ای که نقش محوری دارند توجه شود و هیچ چیزی در پرده نباید مخل شخصیت های اسطوره ای باشد.

*خصوصیات قهرمانان پرده های خیالی نگاری
رئیس سازمان فرهنگی اجتماعی ورزشی شهرداری اصفهان بیان داشت: اینکه در پرده های خیالی نگاری افرادی چون استاد حسین قوللر آقاسی، طبیعت سازی نکرده و آگاهانه از آن پرهیز می کردند، به این دلیل بود که نباید مخاطب در پرده توجهش به غیر قهرمانان و اسطوره ها باشد.
عیدی افزود: شخصیت های درون پرده های خیالی نگاری، تحت تاثیر سنت اسطوره ای ایران تبدیل به اسطوره هایی می شوند که چهره هایی متین و بشاش دارند و کسانی هستند که بر سرنوشت خود آگاه هستند و خود تدارک دهنده تقدیری هستند که برایشان پیش می آید و در شاهنامه این صفت را ملاحظه می کنید، برعکس کسانی که ضد قهرمان هستند، خصوصیاتی مخالف قهرمانان دارند.
وی در ادامه به ارائه تعریف از نماد و نشانه پرداخت و گفت: نماد دلالت بر چند مفهوم درونی اشاره دارد، در پرده های خیالی نگاری چنین مرسوم است که 366 شخصیت یا چهره باشد و 72 مجلس، که عدد 366 چهره ممکن است دلالت بر روزهای سال داشته باشد اما در حساب ابجد نیز معنای مقدسی دارد، خاصه در نحله های رازورانه چون حاصل جمع 256 که عدد نور است و 110 که معادل علی می باشد و از نظر ابجد می شود "نور علی"، عدد 72 نیز مضرب 8 و 9 می باشد که هر دو عدد مقدس هستند.
وی تاکید کرد: پرده های خیالی نگاری تحت تاثیر مبارزه دائمی بین خیر و شر است و در تفکرهای مختلف به عنوان یک اسطوره ریشه دار با آن مواجه هستیم، همچنین در پرده خیالی نگاری طبیعت سازی نمی شود اما روی آب و نقش در اتفاق کربلا تاکید می شود که آب اینجا یک اسطوره قوی است که جزیی از واقعه بوده و آنرا تکمیل می کند.
عیدی پیرامون نقل نقال نیز گفت: نقالی یک امر مقدس است و پیوندهای اسطوره ای دارد، در رسائل فتیان که منشور شغلی است، آمده است:« پیر نقالان حضرت آدم است، آنگاه که مامور شد اسما الهی را به سمع و نظر فرشتگان برسد» به عبارتی اتصال یک شخصیت به نام نقال به یک سراسطوره به نام حضرت آدم، فعل نقالی را به یک امر مقدس تبدیل کرده، ضمن اینکه این هنر امتداد یک مسیر تاریخی است و باید صفات دراویش را داشته باشد و بتواند در نقل حماسی مذهبی خود مردم را بگریاند.
این کارشناس فرهنگی بیان داشت: در آیین نقالی که شامل محتوای اسطوره ای و حماسی، نقاشی خیالی نگاری و نقل نقال است، پرده های خیالی نگاری در فرآیند یک دوره تاریخی در خلال قرون متمادی وظیفه خود را برای تحکیم بنیان مایه های هویت ایرانی، اسلامی به خوبی انجام داده و اتفاقا توجه به جنبه های اسطوره ای فراوان موجب شکل گیری فرآیند جامعه پذیری شده است.
عیدی تاکید کرد: بعد از بزرگانی چون استاد قوللر آقاسی و محمد مدبر نتوانستیم یا نخواستیم تجربه ای تمام عیارمواجهه ای به این هنر داشته باشیم تا بتواند پاسخگوی نیازهای فرهنگی زمان ما باشد.

امتیاز :  ۰ |  مجموع :  ۰

برچسب ها

    6.0.9.0
    V6.0.9.0